Een verzameling vanuit de oorlog op zolder

10-09-2020 | Militariabeurs Nieuws

Bert-Jan Dierink in zijn oorlogsmuseum bij hem thuis op zolder. Dierink staat naast de overjas van Willem van der Velden, een van de bijzondere stukken uit zijn verzameling. © Lars Smook

INTERVIEW De vondst van een overjas uit 1940 geeft een verfijnder beeld van militair Willem van der Velden, die in het voorjaar van 1945 ondergedoken zat bij zijn ouders in Leimuiden. Totdat een fout met een handgranaat een einde aan zijn leven maakte. Bert van den Hoogen

Het was op een van de vele militaire beurzen die verzamelaar Bert-Jan Dierink afstruint, dit keer op 16 februari in Houten. Daar trof hij de overjas van officier Willem van der Velden. Keurig netjes, tot de laatste knoop intact. De goede staat was niet wat Bert-Jan aan de jas interessant vond. ,,Aan de binnenkant van de binnenzak vond ik het label met de naam en het onderdeel waar de militair bij hoorde. Toen had ik het gevoel: hier zit iets aan vast. Hier kan ik iets mee. Dit wil ik verder uitzoeken.‘’

,,Ik ben verzamelaar van mobilisatiemateriaal van 1939 en 1940 en dan alleen van Nederland. Als ik een jas vind met een naam erin, ga ik alles over die persoon uitzoeken. In de jassen van officieren zit een label met hun naam erop. Jan soldaat kreeg een uniform, maar officieren moesten hun uniform door een kleermaker op maat laten maken. Er werd aangenomen dat zij dat konden betalen, want het waren vaak huisartsen of notarissen. Zo heb ik veertien uniformen waarvan ik weet van wie die geweest zijn. Ik heb de achtergronden uitgezocht en families getraceerd. Toen ik de naam Willem van der Velde googelde kwam ik al veel over hem tegen. Hij ligt begraven in Hoorn. Er is een boek over de oorlog in Hoorn. Ik kwam in contact met de schrijver Egbert Ottens van Oud Hoorn die mij meer over Willem kon vertellen.‘’

Dierink heeft inmiddels meer over zijn leven uitgezocht. ,,Ik ben naar het Nationaal Archief gegaan, heb contact gezocht met de Oorlogsgravenstichting, de website krijgsgevangen.nl geraadpleegd en contact gezocht met de Stichting Oud Leimuiden-Rijnsaterwoude.”

Daar trof hij Alfred Bakker uit Oude Wetering, redacteur van het blad Tijdinghen. De stichting publiceerde 25 jaar geleden voor het laatst over Willem van der Velden, maar Bakker had weinig moeite diens levensverhaal op te rakelen. ,,Je kunt je afvragen waarom de weg tussen Leimuiden en Rijnsaterwoude naar hem is vernoemd. Hij is geboren op 23 november 1918 in Oirschot, heeft gestudeerd in Nijmegen, werkte bij Ballast, woonde in Klundert, heeft in de meidagen van 1940 gevochten in Zuid-Limburg en ligt begraven in Hoorn. Maar aan het eind van de oorlog was hij ondergedoken bij zijn ouders in Leimuiden.”

Schuur

In de omgeving van Leimuiden is Van der Velden vooral bekend door het verhaal over de handgranaat die een eind aan zijn leven maakte. ,,Voor mij is dat verhaal heel dichtbij. Vanuit mijn kantoor in Oude Wetering kijk ik uit op de plek waar de schuur stond.” In die schuur gaf Willem van der Velden als commandant van de Binnenlandse Strijdkrachten van Leimuiden, Rijnsaterwoude en Oude Wetering instructies in gebruik van wapens. Op 2 maart 1945 ging het helemaal mis. Bij de instructies over handgranaten maakte iemand de fout om de pin uit één van de granaten te trekken. Willem zag dat en probeerde nog te redden wat er te redden viel. Hij overzag de situatie. Naar buiten werpen was geen optie, want daar waren kinderen aan het spelen. Als de granaat in de schuur zou ontploffen, zou dat vele slachtoffers maken. Hij koos ervoor om met de handgranaat in zijn hand snel naar een hoek te lopen en de granaat met zijn lichaam af te schermen.

Na het eerste contact met Dierink dook Bakker weer in zijn eigen archieven, waar hij een brief uit 1985 vond van E. W. Remmerswaal-Van der Velden, de zus van Willem. Daar beschrijft zij dat de geheimhouding van de BS-bijeenkomsten mede heeft bijgedragen aan het noodlottige voorval. ,,Geschrokken door het sissende geluid van de handgranaat en wetende dat hij zou ontploffen, heeft Wim hem van de tafel gepakt en is naar de deur gelopen. Deze was echter gesloten om eventuele moffen niet de mogelijkheid te geven zomaar naar binnen te lopen.”

Het label in de binnenzak van de overjas van Willem van der Velden met zijn naam en onderdeel. © Lars Smook

Brief

Dierink wist ook in contact te komen met haar zoon Dos Remmerswaal. Hij kan het waarderen dat Dierink en Bakker het levensverhaal van zijn oom uitpluizen. ,,Ik ben vooral blij met de brief van mijn moeder. Ze heeft wel een paar keer over Willem verteld, maar ik ben van 1955 en kreeg er pas over te horen toen ik 10 jaar oud was. Toen was het al twintig jaar geleden. Bij mijn opa werd er nooit over gesproken. De brief heeft mij ook nieuwe informatie gegeven. Ik dacht altijd dat Willem nog een paar dagen heeft geleefd, maar mijn moeder schrijft duidelijk dat hij dezelfde dag is overleden.”

Getuigen die in de schuur aanwezig waren, vertellen later hoe ernstig gewond hij door de explosie was. Zijn portemonnee zou in flarden door de ruimte hebben gevlogen en hijzelf zat volledig onder het bloed. Toch was Willem nog bij kennis en dokter Van der Bijl heeft nog een poging gedaan om zijn leven te redden. Het was tevergeefs en Willem overleed.

Uit het vervolg blijkt hoe hachelijk de bijeenkomsten van de Binnenlandse Strijdkrachten (BS) waren. Als de ware toedracht van Willems dood bij de Duitsers bekend werd, zou dat de leden van de BS in gevaar brengen. Het stoffelijk overschot van Willem werd daarom per boot overgebracht naar zijn ouderlijk huis in Leimuiden.

Dokter Stapensea maakte een valse verklaring op en schreef dat Willem overleed door een nieraandoening. De soldaat werd vervolgens op een normale wijze begraven. Ook in het overlijdensbericht in de krant werd met geen woord gerept over de granaat. Dierink over zijn graf in Hoorn: ,,Zijn verloofde, Cornelia van ’t Hek, was inmiddels als gevolg van een ongeneeslijke ziekte op 11 januari 1944, op 22-jarige leeftijd overleden. Voor Willem was dit aanleiding om zijn aanstaande schoonfamilie te vragen om bij haar begraven te mogen worden als hem door oorlogsomstandigheden iets zou overkomen. Na de bevrijding werd Willem herbegraven in Hoorn.”

Gevangenkampen

Terug naar Nederland

Dierink: ,,Op 8 juni mocht hij terug naar Nederland en op 10 juni ging hij met groot verlof.” Bakker: ,,Hitler vond het goed dat de Nederlandse krijgsgevangenen terug naar huis gingen. Ze moesten dan wel hun erewoord geven dat ze de strijd tegen de Duitse bezetter niet zouden hervatten. Willem zal dat wel gedaan hebben, want hij keerde terug.”

Het krijgsgevangenschap dreigde weer toen de Duitsers op 29 april 1943 de verordening hadden uitgevaardigd dat het Nederlandse leger terug moest keren naar Duitsland, waarschijnlijk om daar te werk te worden gesteld. Willem besloot onder te duiken en kwam na veel omzwervingen bij zijn ouders in Leimuiden. Zijn vader bouwde toen als aannemer aan de brug over de Grecht en Willem heeft daar waarschijnlijk ook aan gewerkt.

Doordat Nederland in 1944 voor een deel was bevrijd en de verwachting was dat de rest van Nederland snel zou volgen, werden de Binnenlandse Strijdkrachten (BS) ook weer actief. Van der Velde werd commandant.

Bakker: ,,Uit de nieuwe informatie die we hebben gevonden komt naar voren dat Van der Velden een expert was in explosieven en vooral veel ervaring had met granaten. Dat wist ik niet. Maar het nieuwe inzicht is vooral de periode van april tot juni 1940. De chronologie wordt duidelijker en de invulling is verfijnder.”

Overlijdensbericht van Cornelia van ’t Hek, de verloofde van Willem van der Velden. © –

Herinnering

Het heeft Bakker ook ertoe gezet om nog eens onderzoek te doen naar de schuur waar het noodlottige ongeval met Van der Velden plaatsvond. ,,Ik wist dat Nick van Wieringen de aannemer en architect was van het huis dat hij in 1935 heeft gebouwd. Hij heeft de bewuste schuur waarschijnlijk later ook gebouwd. Jarenlang zei ik tegen mijn vriendin dat we zijn kinderen moesten opsporen, zodat we hun verhalen konden horen. Ik heb onlangs een dochter gesproken, maar die was toen te jong om uit haar herinnering iets toe te kunnen voegen. De schuur is in 2004 gesloopt en in 2005 is er een nieuw gebouw neergezet.”

Daarmee had Bakker nog niet zwart op wit dat de schuur ook de plek was waar het gebeurde. ,,Dat heb ik gevonden in het boek ‘De Amerikanen komen’ van Rien de Koning et al (Leimuiden, 1994). Daar staat: de plaats was de garage van de aannemer Nic. van Wieringen achter Boekhandel De Blaey aan de Kerkstraat in Oude Wetering. Om 14.15 uur gebeurde het. Deze garage bestaat nog steeds. Hij is tegen het pand op Kerkstraat 6 aan gebouwd, maar staat op het perceel Kerkstraat 7. Het raam in de zijmuur van de bergplaats-garage is er later in gemaakt. Anders had Willem van der Velden de granaat wel naar buiten gegooid, redeneren mijn vriendin en ik. Van de bergplaats – garage kunnen we dus vrijwel zeker zeggen: hier gebeurde het. Mijn vriendin is geboren en getogen op Kerkstraat 7. Dat maakt het allemaal nog meer bijzonder.”

De nieuwe informatie die de afgelopen twee weken naar boven is gekomen, is voor Bakker aanleiding om het hele levensverhaal van Van der Velde opnieuw uit te werken en binnenkort te publiceren. ,,Het komende nummer van Tijdinghen in maart was te snel. Maar we gaan er zeker iets mee doen.”

Bert-Jan Dierink exposeert zijn collectie van mobilisatiemateriaal van 3 tot en met 11 mei in Diepenheim. Daar is ook de overjas te zien.